Praca

Z Marksizmopedia - internetowa encyklopedia marksizmu
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Praca -

(wg. Mała encyklopedia ekonomiczna, s. 496-498, autor: Zbigniew Gajczyk):

celowa działalność człowieka polegająca na przekształcaniu dóbr przyrody i przystosowywaniu ich do zaspokajania potrzeb ludzkich. Wg określenia Marksa "praca jest przede wszystkim procesem zachodzącym między człowiekiem a przyrodą, procesem, w którym człowiek poprzez swoją działalność realizuje, reguluje i kontroluje wymianę materii z przyrodą". W procesie tym - pisze Marks - człowiek przeciwstawia się przyrodzie sam jako siła przyrody. Praca odegrała zasadniczą rolę w procesie kształtowania człowieka, rozwijania i doskonalenia jego zdolności fizycznych i umysłowych.
Proces pracy obejmuje trzy elementy: celową działalność, czyli samą pracę, przedmiot pracy oraz narzędzia pracy. Szczególną wagę mają dwa elementy: celowe działanie i posługiwanie się narzędziami. Marks podkreśla szczególnie moment celowości pracy. Pod tym względem działanie człowieka przewyższa działanie zwierząt, mimo że niektóre z nich dokonują czynności podobnych do czynności człowieka; np. pająka można przyrównać do tkacza, a pszczoła - mówi Marks - mogłaby budową swych komórek woskowych zawstydzić niejednego budowniczego-człowieka. Człowiek jednak, przystępując do działania, zna cel tego działania i świadomie go urzeczywistnia. Wyrazem celowego działania było wytworzenie narzędzi i świadome posługiwanie się nimi; to właśnie wyodrębniło człowieka ze świata zwierzęcego. "Praca - pisze Engels - rozpoczyna się wraz ze sporządzeniem narzędzi".
Praca jest podstawą i warunkiem istnienia ludzkości; jest ona "powszechnym warunkiem wymiany materii między człowiekiem a przyrodą, wiecznym naturalnym warunkiem życia ludzkiego, a przeto czymś niezależnym od jakiejkolwiek formy tego życia, natomiast czymś wspólnym wszystkim jego formom społecznym". To najogólniejsze ujęcie kategorii pracy nie oznacza, że formy i charakter pracy nie ulegają zmianie w rozwoju historycznym. Praca jest kategorią historyczną i społeczną. Proces pracy nie sprowadza się jedynie do oddziaływania człowieka na przyrodę; odbywa się on zawsze w określonych warunkach społecznych. W procesie tym ludzie wchodzą w określone stosunki wzajemne - stosunki produkcji.
Charakter pracy zależy właśnie od charakteru stosunków produkcji. We wspólnocie pierwotnej istnieje wspólna praca wynikająca ze wspólnej własności środków produkcji; wspólny jest też podział produktów pracy; społeczeństwo jest bezklasowe, nie ma wyzysku pracy; proces pracy jest bardzo prymitywny, oparty na prostych formach współpracy (kooperacja prosta).
Niewolnictwo jest pierwszą formacją antagonistyczną, w której występuje wyzysk pracy; podstawą istnienia i rozwoju tej formacji jest praca niewolników.
W feudalizmie bezpośredni wytwórca (chłop pańszczyźniany) dysponuje narzędziami pracy, ale przedmioty pracy są własnością feudała; bezpośredni wytwórca jest częściowo zainteresowany pracą i jej wynikami, ale w zasadzie dominuje przymus pozaekonomiczny (brak wolności osobistej).
W kapitalizmie praca przybiera charakter pracy najemnej; robotnik jest wolny osobiście, lecz pozbawiony środków produkcji musi sprzedawać swoją siłę roboczą kapitaliście (przymus ekonomiczny): wyzysk pracy występuje tu w różnych formach i jest ukryty pod powłoką "płacy za pracę" (pozornie wydaje się, że opłacana jest cała praca).
W socjalizmie, w oparciu o społeczną własność środków produkcji, charakter pracy ulega zasadniczej zmianie; nie ma tu klas antagonistycznych, siła robocza przestaje być towarem, znika wyzysk pracy. Praca zorganizowana jest planowo w skali całego społeczeństwa; uważana jest ona za obowiązek każdego członka społeczeństwa socjalistycznego. Prawem ekonomicznym socjalizmu jest podział wg pracy. (prawo podziału według pracy); szeroko stosuje się bodźce materialnego zainteresowania (bodźce ekonomiczne); równocześnie gwarantuje się każdemu obywatelowi prawo do pracy; znika właściwe stosunkom kapitalistycznym bezrobocie. W społeczeństwie socjalistycznym obowiązuje zasada: "od każdego wg. jego możliwości, każdemu wg. jego pracy". W fazie komunizmu obowiązywać będzie zasada: "każdy wg. swych zdolności, każdemu wg. potrzeb".
W warunkach gospodarki towarowej proces pracy jest zawsze procesem tworzenia wartości użytkowych i wartości. W tworzeniu wartości użytkowych uczestniczy nie tylko sama praca, ale i siły przyrody. Praca - powiada W. Petty (1623-87) - jest ojcem materialnego bogactwa, a ziemia matką. Jeśli natomiast chodzi o wartość, to praca jest jej jedynym źródłem. Teoria wartości opartej o pracę jest fundamentem ekonomii marksistowskiej, a sposób ujmowania roli pracy jest jednym z głównych momentów różniących tę ekonomię od ekonomii burżuazyjnej. Problem wartościotwórczej roli pracy ma doniosły aspekt społeczny (kwestia prawa udziału poszczególnych klas społecznych w podziale produktu społecznego).
Kategorię pracy można rozpatrywać z różnych punktów widzenia.
Dwie strony procesu pracy (tworzenie wartości użytkowych i wartości) wiążą się z dwoistym charakterem pracy jako pracy konkretnej i pracy abstrakcyjnej. W społeczeństwie prywatnych wytwórców towarów praca występuje jednocześnie jako praca prywatna i praca społeczna. Praca przybiera różne formy; rozmaity jest stopień kwalifikacji pracy. Niekwalifikowaną pracę określa się mianem pracy prostej, a kwalifikowaną terminem pracy złożonej. O wielkości wartości towaru nie decyduje nakład pracy każdego wytwórcy, lecz nakład pracy społecznie niezbędnej. W procesie produkcji pracę dzieli się na pracę niezbędną i pracę dodatkową. W produkcji kapitalistycznej praca dodatkowa tworzy wartość dodatkową przywłaszczaną przez kapitalistów. Pracę wydatkowaną w danym procesie produkcji nazywa się pracą żywą, natomiast pracę wydatkowaną dawniej, ucieleśnioną w towarach, pracą uprzedmiotowioną. Istotny jest wreszcie podział pracy na pracę produkcyjną i pracę nieprodukcyjną.

Polecana literatura

  • Marks K., Kapitał, t. I, 1951;
  • Marks K., Praca najemna i kapitał, 1949;
  • Marks K., Krytyka Programu Gotajskiego, 1949;
  • Engels F., Rola pracy w procesie uczłowieczenia małpy, 1949.