Imperializm

Imperializm -

(wg. Mała encyklopedia ekonomiczna, ss. 220-223, autor: Joanna Grzywicka):

najwyższe i ostatnie stadium kapitalizmu. Naukowej analizy imperializmu dokonał Lenin: wykazał on, że podstawowe ekonomiczne cechy imperializmu są następujące: 1. koncentracja produkcji i kapitału posunięta do tak wysokiego stopnia rozwoju, że stworzyła monopole; 2. zlanie się kapitału bankowego z przemysłowym i stworzenie na gruncie tego "kapitału finansowego", oligarchii finansowej; 3. wywóz kapitału w odróżnieniu od wywozu towarów nabiera szczególnie ważnego znaczenia; 4. tworzą się międzynarodowe monopolistyczne związki kapitalistów dzielące świat; 5. zakończył się terytorialny podział kuli ziemskiej przez największe mocarstwa kapitalistyczne.

Koncentracja produkcji i kapitału, która rozpoczęła się w okresie wolnej konkurencji, doprowadziła w ostatnich dziesiątkach lat XIX w. do wyparcia z najważniejszych gałęzi przemysłu przedsiębiorstw drobniejszych, słabszych przez nieliczne, wielkie spółki o charakterze monopolistycznym. Proces centralizacji dokonuje się również w bankowości. Ponadto, zwłaszcza w okresie powstawania wielkich spółek przemysłowych, banki odgrywają dużą rolę, w szczególności w dziedzinie emisji i sprzedaży nowych akcji i obligacji. Wielkie banki przywłaszczają sobie lwią część zysków założycielskich, ciągną ogromne i wciąż rosnące zyski z emisji papierów wartościowych, z pożyczek państwowych itp. Nabywając akcje i obligacje przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych itp., banki stają się ich współwłaścicielami. Ponieważ zaś monopole przemysłowe z kolei władają akcjami związanych z nimi banków, dokonuje się zrastanie monopolistycznego kapitału przemysłowego i bankowego, w wyniku czego powstaje nowy rodzaj kapitału - kapitał finansowy. Tak więc, w okresie powstawania wielkich kompanii przemysłowych, handlowych itp., banki zajmują pozycję kluczową, która umożliwia im opanowanie najważniejszych dziedzin produkcji i wymiany. Gdy najważniejsze gałęzie gospodarki znajdują się już w ręku kilku wielkich kompanii, proces dalszego łączenia się słabnie. Działalność banków coraz bardziej przesuwa się w kierunku finansowania państwa burżuazyjnego. Banki stają się właścicielami bardzo wielkich pakietów obligacji z długów państwowych. Jednocześnie rośnie masa procentów i rat wypłacanych z budżetu państwa tytułem obsługi długu. W miarę swego rozwoju i dzięki olbrzymim zyskom monopolowym wielkie kompanie akumulują coraz większe kapitały, zarówno w formie nie rozdzielonych dywidend, jak i w formie funduszu amortyzacyjnego, rezerwowego itp. Dzięki tym wewnętrznym źródłom akumulacji wzrasta samodzielność finansowa wielkich spółek przemysłowych.

Kapitalizm w swym stadium imperialistycznym doprowadza do najbardziej wszechstronnego uspołecznienia produkcji. Ponieważ jednak społeczne środki produkcji pozostają nadal prywatną własnością niewielkiej liczby osób, sprzeczności produkcji kapitalistycznej zaostrzają się. Jednym z przejawów tego staje się względny nadmiar kapitału w krajach najbardziej rozwiniętych. Nie znajdując we własnym kraju dostatecznych terenów rentownej lokaty, nadmierny kapitał kieruje się za granicę, zwłaszcza do krajów słabo rozwiniętych. Z uwagi na to, że w krajach tych panuje brak kapitału, a ceny siły roboczej, surowców i ziemi są stosunkowo niskie, kapitał monopolistyczny może tam osiągać olbrzymie zyski. Ponadto wywóz kapitału za granicę ułatwia monopolom wywóz towarów. Wywóz kapitału powoduje jednostronny rozwój krajów będących terenem lokaty tego kapitału, monokulturę, przystosowanie tych krajów do potrzeb metropolii, rozwój infrastruktury, niezbędnej do przekształcenia kraju w teren obcego kapitału. Równocześnie jednak powstaje w tych krajach narodowa burżuazja, proletariat, rozwija się kapitalizm, a dzięki temu dojrzewają warunki dla wyzwolenia narodowego.

Konieczność wywozu towarów i kapitału powoduje ostrą konkurencję na rynkach światowych między monopolami różnych krajów. Ponieważ konkurencja taka powoduje olbrzymie straty, rywalizujące ze sobą monopole zawierają często międzynarodowe porozumienia co do podziału rynków, rozmiarów produkcji, polityki cen itp.

W miarę tego, jak coraz więcej rozwiniętych krajów kapitalistycznych osiąga stadium, w którym wywóz kapitału staje się dla nich konieczny, zaostrza się rywalizacja o najbardziej rentowne tereny inwestycji za granicą: w rywalizacji tej kapitalistom pomagają rządy ich krajów, najskuteczniejsza pomoc polega na przekształcaniu zacofanych obszarów w kolonie, gdyż umożliwia to zabezpieczenie dla własnych monopoli wyłączności na eksploatację bogactw podbitych krajów. Proces przekształcania zacofanych obszarów w kolonie doprowadził do terytorialnego podziału kuli ziemskiej między wielkie mocarstwa kapitalistyczne, w rezultacie którego na początku XX w. nie było już "ziem wolnych".

W okresie imperializmu wzmaga się nierównomierność rozwoju nie tylko poszczególnych gałęzi produkcji, ale również różnych krajów; prowadzi to do ponawiających się konfliktów między stale zmieniającym się układem sił a aktualnym podziałem kuli ziemskiej. Konflikty te rodzą walkę o nowy terytorialny podział świata, która obfituje w zbrojne starcia i wojny imperialistyczne.

Imperializm powoduje skrajne zaostrzenie się wszystkich sprzeczności kapitalizmu. Pogłębia się sprzeczność między monopolami z jednej strony a przemysłem niezmonopolizowanym z drugiej. Produkcja niektórych gałęzi gospodarki przodujących krajów rozwija się w szybkim tempie, a równocześnie w tych samych krajach chronicznym zjawiskiem staje się niepełne wykorzystanie potencjału wytwórczego, a stopa nowych inwestycji ma tendencję zniżkową. Mocarstwa kolonialne przekształcają się w państwa-rentierów, czerpiące olbrzymie zyski z eksploatacji kolonii i krajów zależnych, natomiast gospodarka tych krajów, eksploatowana przez zagraniczne monopole, rozwija się jednostronnie, i to w tempie bardzo powolnym, a ludność ich cierpi nędzę. W dziedzinie nauki i techniki dokonuje się stały postęp, ale postęp ten wykorzystywany jest przede wszystkim na rzecz militaryzacji ekonomiki, co zwiększa niebezpieczeństwo wojen imperialistycznych. Kosztem wyzysku narodów kolonialnych i mas pracujących w krajach rozwiniętych wzrastają bogactwa coraz mniejszej garstki wielkich kapitalistów. Ekonomiczna potęga monopoli umożliwia im opanowywanie aparatu państwowego i oddziaływanie na politykę rządów. Dokonuje się to m.in. w drodze wciągania wysokich funkcjonariuszy państwowych do zarządów wielkich monopoli, bezpośredniego udziału przedstawicieli monopoli w rządach, przekupywania urzędników państwowych, posłów itp. W rezultacie gospodarka całego kraju zostaje podporządkowana monopolom, sektor państwowy rozwijany jest i prowadzony w kierunku sprzyjającym ich interesom, monopole otrzymują korzystne zamówienia państwowe, zwłaszcza na dostawę materiałów i sprzętu wojennego; za pośrednictwem tych zamówień monopole zagarniają środki budżetowe ściągane z całego społeczeństwa poprzez podatki itp.

W miarę dalszego rozwoju imperializmu coraz bardziej zaostrzają się sprzeczności między kapitałem a pracą, między różnymi mocarstwami imperialistycznymi oraz między mocarstwami imperialistycznymi a koloniami i krajami zależnymi. Jednocześnie pogłębia się nierównomierność ekonomicznego i politycznego rozwoju różnych krajów; nierównomierność ta oznacza zarazem, że przesłanki zwycięstwa rewolucji proletariackiej w różnych krajach dojrzewają niejednocześnie, a w związku z tym możliwe jest zwycięstwo socjalizmu początkowo nawet w jednym, z osobna wziętym kraju.

Po I wojnie światowej łańcuch imperializmu został przerwany przez zwycięstwo rewolucji proletariackiej w Rosji, która okazała się w tym czasie najsłabszym ogniwem imperializmu. Zwycięstwo rewolucji proletariackiej w Rosji stanowiło początek światowej rewolucji socjalistycznej i stworzyło zarazem silną bazę jej dalszego rozwoju. Gdy dalsze zaostrzanie się sprzeczności ekonomicznego i politycznego rozwoju imperializmu doprowadziło do II wojny światowej, rewolucja proletariacka zwyciężyła w szeregu dalszych krajów Europy i Azji. Zwycięstwo socjalizmu na 1/3 kuli ziemskiej zmieniło w sposób zasadniczy układ sił w skali międzynarodowej, chociaż imperializm nie zmienił swojej istoty i nadal stanowi niebezpieczeństwo dla pokoju, to jednak istnieje już obecnie realna siła zdolna przeciwstawić się temu niebezpieczeństwu i stwarzająca możliwości zapobieżenia wojnie.

Imperializm stanowi historycznie ostatnią fazę kapitalizmu, gdyż jednocześnie z dojrzewaniem w krajach rozwiniętych materialnych i społecznych przesłanek rewolucji socjalistycznej, wzmaga się walka narodowowyzwoleńcza narodów kolonialnych i zależnych. Kraje te, jeden po drugim, wyzwalają się spod zależności od mocarstw imperialistycznych, zdobywając samodzielność zarówno polityczną, jak i ekonomiczną.

Polecana literatura

• Lenin W., Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu, 1950;
• Baran P. A., Ekonomia polityczna wzrostu, 1958;
• Gradowski R., Polska 1918-1939. Niektóre zagadnienia kapitalizmu monopolistycznego, 1959;
• Hilferding R., Kapitał finansowy, 1958;
• Sweezy P. M., Teoria rozwoju kapitalizmu, 1957;
• Warga E., Podstawowe zagadnienia ekonomiki i polityki imperializmu, 1958;
• Zagadnienia współczesnego kapitalizmu, 1960.