Wartość

Wartość -

(wg. Mały słownik ekonomiczny, ss. 714-715, autor: Józef Zawadzki):

jedna z najważniejszych, najczęściej omawianych i dyskutowanych kategorii ekonomii politycznej; zgodnie z definicją Marksa, jest to społeczna praca ludzka ucieleśniona w towarze; wartość jest kategorią gospodarki towarowej i występuje wszędzie tam, gdzie istnieje produkcja i wymiana towarów. Przy wymianie towarów powstaje problem szukania podstawy wartości wymiennej, tj. ilościowego stosunku wymiany jednego towaru na drugi. Niektórzy ekonomiści burżuazyjni twierdzą, iż podstawą tego stosunku jest wartość użytkowa, inni - rzadkość dóbr, jeszcze inni - intensywność pożądania poszczególnych dóbr, tj. tzw. krańcowa subiektywna użyteczność (preferencje). Klasyczni ekonomiści burżuazyjni oraz Marks odrzucają te twierdzenia jako niesłuszne. Użyteczność dóbr nie może służyć jako podstawa do porównania wartości dwóch lub większej ilości towarów, gdyż: 1. użyteczność jest tym, co różni od siebie towary; 2. użyteczności towarów, jak również stopnia pożądania nie można wymierzyć. Jedynym elementem wspólnym wszystkim towarom jest to, że stanowią one "koncentrat" pracy ludzkiej już dokonanej; wynika z tego, że im więcej pracy potrzeba do wytworzenia danego towaru, tym większa jest jego wartość. Wymieniając towary producenci wymieniają między sobą za pośrednictwem rzeczy swoją pracę; wymiana rzeczy ukrywa wymianę pracy ludzkiej; "stosunki między rzeczami" ukrywają stosunki między ludźmi. Praca ludzka, tworząca towary, ma dwoisty charakter. Z jednej strony jest to praca konkretna, indywidualna; dzięki swojemu konkretnemu charakterowi praca ludzka tworzy różne wartości użytkowe. Jedna praca ludzka różni się od innych swoim konkretnym charakterem, podobnie jak wartość użytkowa odróżnia jedne towary od innych. Z drugiej strony, każda praca ludzka jest w mniejszym lub większym stopniu pracą społeczną, gdyż żaden producent nie wytwarza towarów dla siebie, tj. dla bezpośredniego zaspokojenia własnych potrzeb, lecz dla celów wymiany; wszyscy producenci wytwarzają przy pomocy narzędzi, które im stworzyli ludzie, przetwarzają surowce lub materiały wytworzone i przewiezione przez innych ludzi. Każda praca ludzka zawiera pewne elementy wspólne, niezależne od jej konkretnego charakteru: wymaga natężenia wysiłku i energii nerwowej. Te wspólne elementy pracy ludzkiej Marks określił jako abstrakcyjnie ludzką pracę. Dzięki abstrakcyjnemu charakterowi praca różnych ludzi może być ze sobą porównywana. Wartość jest to abstrakcyjnie ludzka praca zawarta w towarach (praca abstrakcyjna). Należy tu jednak dodać, że: 1. prace ludzkie różnią się między sobą również stopniem wymaganych kwalifikacji; zdaniem Marksa praca kwalifikowana (praca złożona) tworzy w tym samym czasie więcej wartości od pracy niekwalifikowanej (pracy prostej); ta pierwsza występuje jako pomnożona praca prosta; 2. prace różnią się między sobą także stopniem wymaganej zręczności, intensywności, stopniem niezbędnego uzbrojenia technicznego itp. Osobnym problemem jest wielkość wartości; decyduje o niej czas pracy społecznie niezbędny w danych warunkach, tj. czas wytwarzania podstawowej masy towarów. Dochodzimy ostatecznie do następującego wniosku: wartość jest to społecznie niezbędna ilość abstrakcyjnej pracy ludzkiej (prostej) ucieleśniona w towarze.

Literatura

• Marks K., Kapitał, t. I, 1951; t. III, cz. 1, 1957; cz. 2, 1959;
• Lenin W., Karol Marks, Nauka ekonomiczna Marksa, w: Dzieła, t. 21, 1955;
• Ekonomia polityczna, podręcznik, 1960;
• Meek R. L., Studia z teorii wartości opartej na pracy, 1958.